زندگی و فعالیت زنبور عسل‌

زندگی اجتماعی زنبور عسل یکی از عجایب زندگی جانداران می‌باشد.
پروانه‌ها، سنجاقکها، پشه‌ها و حشرات دیگر نر و ماده به هنگام جفتگیری مدت خیلی کوتاهی با هم بوده و بلافاصله پس از جفتگیری برای همیشه از یکدیگر جدا می‌شوند. حشره ماده پس از مدتی تخمهایش را در محلی که غذای کافی برای لاروها وجود داشته باشد می‌گذارد و پس از گذاشتن تخم، دیگر کاری به کار تخمها ندارد و حتی اغلب پیش از آن‌که لاروها از تخم خارج شوند خودش می‌میرد. زندگی و فعالیت و تولیدمثل در زنبور عسل با تمام حشرات تفاوت دارد این موجود ظریف به تنهائی قادر به زندگی نبوده و فقط در داخل جمعیت و همراه با آن می‌تواند زنده بماند.
در داخل یک کندوی متوسط تعدادی حدود 40 تا 70 هزار زنبور عسل وجود دارد. در دید اول همه زنبورهای بالغ مثل یکدیگرند. بدن هر زنبور از سه قسمت تشکیل می‌گردد، سر، سینه و شکم. با دقت بیشتر فرقهائی بین زنبورهای یک کندو به چشم می‌خورد. تنها یکی از زنبورها دارای شکمی طویل‌تر از سایرین است و آن ملکه زنبورهاست. بقاء و دوام هر کندو بستگی به وجود ملکه دارد، زیرا ملکه تنها زنبور ماده کامل کندوست که تمام اعضاء بدنش به‌طور کامل رشد نموده است. او به تنهائی مادر تمام زنبورهای خانواده عظیمی است که در داخل کندو زندگی می‌کنند. طول بدن ملکه معمولا بین 16 تا 18 میلیمتر و فاصله دو پر باز آن 24 میلیمتر و وزنش در حدود 21/ 0 گرم می‌باشد.
در هر کندو به‌طور طبیعی یک ملکه وجود دارد و همین یک ملکه پس از بارور شدن شروع به تخم‌گذاری کرده و جمعیت کندو را تشکیل می‌دهد. اگر در یک کندو بیش از یک ملکه باشد معمولا قوی‌تر دیگری را از بین می‌برد و خود تنها در کندو می‌ماند. گاهی ممکن است کارگران دور ملکه تازه را بگیرند و به وسیله فشار یا نیش آن را از بین ببرند. اگر به عللی نظم کندو بهم بخورد و یا این‌که ملکه را مدتی در دست نگهداریم و بعد آن را داخل کندو رها کنیم به علت عوض شدن بوی ملکه کارگران او را غریب تشخیص داده از بین می‌برند. در موقعی که ملکه کندو پیر شده و دوران تخمگذاریش به پایان برسد و تولد ملکه جوان در داخل کندو نزدیک باشد، کارگران نسبت به از بین بردن ملکه اقدام می‌نمایند. اگر به عللی ملکه کندو از بین برود می‌گویند کندو یتیم شده است، در این موقع اگر زنبوران کندوهای مجاور از فقدان ملکه خبر شوند کندوی یتیم را غارت می‌کنند. در غیر اینصورت معمولا کارگران موجبات به وجود آمدن ملکه را فراهم می‌نمایند.
به‌طور کلی قوام و نظام هر کندو بستگی به وجود ملکه دارد و تا زمانی که جمعیت کندو وجود ملکه را احساس کنند کلیه کارهای کندو با نظم و ترتیب خاصی انجام می‌گیرد و هیچ وقفه‌ای در عملیات داخل کندو ایجاد نمی‌شود.
ملکه در طول عمر خود از 4 تا 5 سال (عمر مفید ملکه 1 تا 2 سال) فقط یکبار جفتگیری می‌نماید. جفتگیری ملکه در هوا و در ارتفاعات 15 الی 20 متری صورت می‌گیرد. تخم‌ریزی ملکه 24 تا 48 ساعت بعد از جفتگیری شروع می‌شود و روزانه 3000 تا 3500 دانه تخم می‌گذارد.
ملکه جوان یک یا دوساله که مقداری زیاد تخم دارد دارای شکمی متورم می‌باشد، بالهایش کامل و سر و بدنش پوشیده از کرک می‌باشد، حرکاتش سریع و چابک است. ملکه پیر که بیش از دو سال عمر داشته باشد، بدون کرک و دارای بالهای چین‌خورده است، به علت کمی تخم در تخمدان شکمی لاغر دارد و حرکاتش آهسته و کند است.
کار ملکه فقط تخم‌ریزی است و در سایر کارهای کندو مطلقا دخالتی ندارد، زیرا ملکه فاقد عضو موم‌زا و دستگاه جمع‌آوری شهد و گرده گل می‌باشد. یک عده از کارگران به عنوان محافظ از ملکه پرستاری می‌نمایند و غذای مخصوصش را که ژله سلطنتی نامیده می‌شود در اختیارش می‌گذارند.
خصوصا در ایام تخمگذاری مراقبت و تغذیه ملکه با توجه بیشتری انجام می‌شود. تغذیه ملکه بدین‌صورت است که ملکه زبانش را مستقیما داخل دهان کارگر نموده و غذا می‌گیرد.
یک ملکه خوب به‌طور مداوم و یکنواخت و خارج از فصل حتی در آخر پائیز هم تخمگذاری می‌کند و هرچه جمعیت کندو بیشتر باشد دلیل بر خوبی ملکه است. اگر ملکه بتواند چند هفته قبل از دوره عسل حجرات را از تخم پر کند در دوره عسل جمعیت کندو بیشتر بوده و عسل بیشتری فراهم می‌شود.
جالب آن است که ملکه قادر است بنا به خواست خود تخمی بگذارد که از آن زنبور ماده به‌وجود آید یا سلول تخمی تولید کند که از آن زنبور نر متولد گردد.
زنبورهای نر چاقتر از بقیه بوده و دارای چشمهائی بزرگتر از زنبورهای ماده می‌باشند. زنبور نر نسبت به زنبور کارگر درشت‌تر است و به آسانی از زنبور کارگر تمیز داده می‌شود. در پاهای آن سبد مخصوص جمع‌آوری گرده گل دیده نمی‌شود و به‌علاوه فاقد نیش است و در موقع پرواز صدای مخصوص و وزوز دارد. زنبور نر همیشه در کندو وجود ندارد و معمولا در بهار که اولین غنچه‌های بهاره به گل می‌نشیند در کندو دیده می‌شود.
اگر در فصل زمستان در کندوئی زنبور نر دیده شود دلیل بر بی‌نظمی کندو و یتیم بودن آن است. کار زنبور نر فقط بارور کردن ملکه است و نقش دیگری در کندو ندارد به همین جهت به محض اتمام دوره گلدهی و کم شدن شهد در منطقه، کارگران زنبورهای نر را از کندو خارج کرده و به آنها اجازه استفاده از مواد غذائی داخل کندو را نمی‌دهند. زندگی این زنبورها، خارج از کندو پایان می‌یابد. کارگران در مواقعی که به زنبور نر نیازی ندارند حتی تخم و لاروهای آنها را از بین می‌برند.

 نکته های جالب در مورد عسل و زنبور عسل

عسل هـمواره به عنوان  غـذایی سالم و طبیعی مورد استفاده ی انسان بوده است و مشهوراست  که خداوند فقط دو ماده را صرفاً به عنوان غذا آفریده که یکی شیر و دیگری عسل می باشد . صرف نظر از جنبه ی غذایی برخی فرآورده های زنبورعسل ، عسل گسترده ترین و پرمصرف ترین داروی طب سنتی ایران بوده ، و تنها داروی مادی مورد اشاره در قرآن مجید است .